ನವೆಂಬರ್ ಹದಿನಾಲ್ಕರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶಾಲೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡಿ. ಇಸ್ತ್ರಿ ಮಾಡಿದ ಬಿಳಿಯ ಸಮವಸ್ತ್ರ ತೊಟ್ಟು, ಎದೆಯ ಮೇಲೊಂದು ಕೆಂಪು ಗುಲಾಬಿ ಮುಡಿದು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಹೊಳಪಿರುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಚಾಕ್ಲೇಟ್ ಹಂಚಿ, “ಇಂದು ಚಾಚಾ ನೆಹರು ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬ” ಎಂದು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತೇವೆ. ಹಳ್ಳಿಯ ಕಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೆಹಲಿಯ ರಾಜಪಥದವರೆಗೆ ಈ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ನಿಂತು ಯೋಚಿಸಿ. ಇತಿಹಾಸದ ಬೃಹತ್ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೊಂದನ್ನು ನಾವು ಒಂದು ಗುಲಾಬಿ ಹೂವಿನೊಳಗೆ, ಚಾಚಾ ಎಂಬ ಮುದ್ದಾದ ಕರೆಯೊಳಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆಯೇ? ಪ್ರೀತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ದಾರ್ಶನಿಕನನ್ನು ಹೀಗೆ ಸರಳೀಕರಿಸುವುದು ಇತಿಹಾಸದ ದೊಡ್ಡ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಲ್ಲೊಂದು!
ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯಲು ನಾವು ಆ ಗುಲಾಬಿಯ ಪಕಳೆಗಳ ಆಚೆಗೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಬೇಕು. 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭಾರತ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳು—’Tryst with Destiny’—ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾಷಣಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಶತಮಾನಗಳ ದಾಸ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ನಡುಕ ಆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿತ್ತು. ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕನೊಬ್ಬ ಕವಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದಾಗ ಅಂತಹ ಅಮರ ಸಾಲುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
ಅವರ ಬದುಕು ವೈರುಧ್ಯಗಳ ಒಂದು ಸುಂದರ ಕಾವ್ಯ. ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅಲಹಾಬಾದಿನ ಶ್ರೀಮಂತ ಆನಂದ ಭವನದಲ್ಲಿ. ಓದಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಹ್ಯಾರೋ ಮತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿ. ಮುಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಬದುಕಿನ ಒಂಬತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಜೈಲಿನ ಕತ್ತಲ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು! ಲಂಡನ್ನಿನ ಸೂಟು ಬೂಟು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತರುಣನೊಬ್ಬ ಭಾರತದ ಧೂಳಿನ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರೊಂದಿಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರೊಂದಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದ್ದು ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ರೂಪಾಂತರ. ಜೈಲಿನ ಆ ಏಕಾಂತವೇ ಅವರೊಳಗಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬರಹಗಾರನನ್ನು ಬಡಿದೆಬ್ಬಿಸಿತು. ಮಗಳು ಇಂದಿರಾಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಬರೆದ ಪತ್ರಗಳು ಮುಂದೆ ಜಾಗತಿಕ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಎನಿಸಿಕೊಂಡವು. ಅಹ್ಮದ್‌ನಗರ ಕೋಟೆಯ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವರು ಬರೆದ ‘ಡಿಸ್ಕವರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಕೃತಿಯು ಭಾರತದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶೋಧಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತವೆಂದರೆ ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಿರಂತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರವಾಹ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಆ ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.
ನೆಹರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ನಾಳಿನ ಭಾರತವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜವೊಂದು ಹೆಮ್ಮರವಾಗಲು ಹೇಗೆ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣು ಬೇಕೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಹೊಸ ಭಾರತದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಧರ್ಮದ (Scientific Temper) ಪೀಳಿಗೆ ಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು. ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ಗಾಯ, ಬಡತನ, ಅನಕ್ಷರತೆಯ ನಡುವೆ ಅವರು ಕಟ್ಟಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳತ್ತ ಒಮ್ಮೆ ನೋಡಿ. ಐಐಟಿಗಳು (IIT), ಏಮ್ಸ್ (AIIMS), ಇಸ್ರೋದ ತಳಹದಿ, ಬೃಹತ್ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು, ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು! ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲೆಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಮಿಂಚುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನೌಕೆ ಇಳಿದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಬೀಜಗಳು ಬಿತ್ತನೆಯಾಗಿದ್ದು ಐವತ್ತರ ದಶಕದ ಆ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ. ಭಾಕ್ರಾ ನಂಗಲ್ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ನೋಡಿ “ಇವು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳು” ಎಂದಾಗ ಅವರ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಹಸಿವಿಲ್ಲದ ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಭಾರತದ ಚಿತ್ರಣವಿತ್ತು.
ಇತಿಹಾಸವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನನ್ನೂ ಕಾಲದ ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನೆಹರು ಅವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲೂ ಎಡವಟ್ಟುಗಳಾದವು. ಸಮಾಜವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಿತು. 1962ರ ಚೀನಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆದರ್ಶವಾದವು ವಾಸ್ತವದ ಮುಂದೆ ಸೋತುಹೋಯಿತು. ‘ಹಿಂದಿ-ಚೀನಿ ಭಾಯಿ ಭಾಯಿ’ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಪೆಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಜರ್ಜರಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿಯ ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ನಾಯಕನೊಬ್ಬ ಗಡಿಯ ಕಠೋರ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಎಡವಿದ ದುರಂತವದು. ಅವರ ಟೀಕಾಕಾರರು ಈ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಬೊಟ್ಟು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಮರ್ಶೆಗಳೇ ದೇಶವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡುತ್ತವೆ.
ತಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧದ ಟೀಕೆಗಳನ್ನೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ವಿಶಾಲ ಹೃದಯ ನೆಹರು ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಖ್ಯಾತ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರ ಶಂಕರ್ ಅವರಿಗೆ ನೆಹರು ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತು ಇಂದಿಗೂ ದಾಖಲಾರ್ಹ: “ಶಂಕರ್, ನನ್ನನ್ನೂ ಬಿಡಬೇಡ!” (Don’t spare me, Shankar). ತಾನು ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಾಗುವ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವತಃ ತಾವೇ ‘ಚಾಣಕ್ಯ’ ಎಂಬ ಗುಪ್ತನಾಮದಲ್ಲಿ ಲೇಖನ ಬರೆದು ದೇಶದ ಜನರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ ಜಗತ್ತಿನ ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಧಾನಿ ಅವರು! ಅಧಿಕಾರದ ಅಮಲು ತಲೆಗೇರದಂತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಚಿವುಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯ ಗುಣ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಮಾದರಿ.
ಶಾಲೆಯ ಗಂಟೆ ಬಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಭಾಷಣ ಮುಗಿಸಿ ಮಕ್ಕಳು ಮನೆಯತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆ ಕೋಟಿನ ಮೇಲಿನ ಗುಲಾಬಿ ಬಾಡಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಕ್ಕಳ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ, ಅವರೊಳಗೆ ಮೂಡಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕುತೂಹಲ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು. ಮಗುವೊಂದು ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ “ಇದು ಏಕೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ನೆಹರು ಕಂಡ ಕನಸು ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಮಕ್ಕಳ ದಿನಾಚರಣೆ ಶುರುವಾಗುವುದೇ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ!
ಶಿವರಾಜ ಸೂ. ಸಣಮನಿ, ಮದಗುಣಕಿ
