ವಚನ ಚಳುವಳಿ: ಕೇವಲ ಬಂಡಾಯವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಸೃಜನಶೀಲ ಸಂವಾದ

ಹಳೆಯ ಬೇರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊಸ ಚಿಗುರನ್ನು ಅರಳಿಸಿದ ಶರಣರ ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮರುನೋಟ.

ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ನೆನೆದ ತಕ್ಷಣ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಅದರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಖ. ಜಾತೀಯತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡೆದ್ದ, ಆಡಂಬರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಂಡಾಯವೆಂದೇ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. “ಇವನಾರವ ಇವನಾರವ ಎಂದೆನಿಸದಿರಯ್ಯ” ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮಾತುಗಳು ಅಂದಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೇರುಗಳನ್ನೇ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದವು. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದಿಕ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಒಂದು ‘ವಿದ್ರೋಹ’ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ‘ನಿರಾಕರಣೆ’ ಎಂಬ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ.

ಆದರೆ, ಈ ‘ಬಂಡಾಯ’ದ ಚಿತ್ರಣವು ವಚನಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ತಾತ್ವಿಕ ಆಳವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಪೂರ್ಣವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಣರು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದು ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲ ಸತ್ವವನ್ನೇ ಅಥವಾ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಕೃತಿಗಳನ್ನೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ, ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ಒಂದು ಹೊಸ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಚಿತ್ರಣ ನಮಗೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ವಚನಕಾರರು ಹಳೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಕೆಡವಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ, ಅದರ ಜೀರ್ಣಾವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ಹೊಸ ಗಾಳಿ-ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಗವಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದು, ಅದನ್ನು ಸರ್ವರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಯೋಗ್ಯವಾದ ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಇದು ನಿರಾಕರಣೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನಾ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಜೀವಂತ ‘ಸಂವಾದ’ ಮತ್ತು ಅದರ ‘ಜನಮುಖಿ ವಿಸ್ತರಣೆ’.

ಜ್ಞಾನದ ರೂಪಾಂತರ: ಉಪನಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಅನುಭಾವಕ್ಕೆ

ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಶಿಖರಪ್ರಾಯವಾದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್’ (ಪರಮ ಸತ್ಯ) ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನ್’ (ವ್ಯಷ್ಟಿ ಚೈತನ್ಯ) ಗಳಂತಹ ಗಹನವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟವು. ಆದರೆ, ಈ ಜ್ಞಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಲ್ಲ ಕೆಲವೇ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ವಚನಕಾರರು ಈ ಜ್ಞಾನದ ಸಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅನುಭಾವದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ಎರಕ ಹೊಯ್ದು, ಅದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನಿಲುಕುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು.

 

‘ಬ್ರಹ್ಮನ್’ ನಿಂದ ‘ಇಷ್ಟಲಿಂಗ’ ಮತ್ತು ‘ಬಯಲು’: ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ತನ್ನ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಿಸಬಹುದಾದ ‘ಇಷ್ಟಲಿಂಗ’ ಎಂಬ ಮೂರ್ತ ಸಂಕೇತವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಇದು ದೇವರನ್ನು ದೇವಾಲಯದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರಂಗಕ್ಕೆ ತಂದ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಪರಮಸತ್ಯವು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅನುಭಾವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ನಾಮ-ರೂಪಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ‘ಬಯಲು’ ಅಥವಾ ‘ಶೂನ್ಯ’ವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಪಡೆಯಿತು.

 

‘ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ’ದಿಂದ ‘ಅರಿವು’: “ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿ” ಎಂಬ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವು, ಶರಣರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ “ತನ್ನ ತಾನರಿದಡೆ ತಾನೇ ದೇವ” ಎಂಬ ಅನುಭಾವದ ನುಡಿಯಾಯಿತು. ಈ ‘ಅರಿವು’ ಕೇವಲ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವಂತ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನವಾಗಿತ್ತು.

ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದಿಂದ ‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’ಕ್ಕೆ

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ತತ್ತ್ವವು, ಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿತು. ಇದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿತ್ತು. ವಚನಕಾರರು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಾಮೂಹಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದರು.

“ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ” ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಘೋಷಣೆಯಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಸಮಗ್ರ ಜೀವನ ದರ್ಶನ. ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಶ್ರಮಕ್ಕೂ ದೈವಿಕ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಚಮ್ಮಾರಿಕೆ, ಅಂಬಿಗ ವೃತ್ತಿ, ಮಡಿವಾಳಿಕೆ ಹೀಗೆ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯೂ ಕೀಳಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವೂ ಪವಿತ್ರವೇ ಎಂದು ಸಾರುವ ಮೂಲಕ, ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ವೃತ್ತಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಣದ ಬುಡಕ್ಕೇ ಕೊಡಲಿಪೆಟ್ಟು ನೀಡಿತು. ಕಾಯಕದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ ‘ದಾಸೋಹ’. ಕಾಯಕದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದನ್ನು ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ತತ್ತ್ವವು, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡಿತು.

ಅನುಭವ ಮಂಟಪ: ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣ

ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ಈ ಎಲ್ಲ ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರೂಪ ನೀಡಿದ್ದೇ ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’. ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ’ (ವಿದ್ವಾಂಸರ ಚರ್ಚೆ) ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿದ, ಆದರೆ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಲ್ಲ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಜ್ಞಾನ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು, ಅನುಭವ ಮಂಟಪವು ಸರ್ವರಿಗೂ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ವೃತ್ತಿಯ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರಾಗಿ ಕುಳಿತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿಯೆಂದರೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನದ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ‘ಶಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ (ಗ್ರಂಥ) ‘ಅನುಭಾವ’ಕ್ಕೆ (ವೈಯಕ್ತಿಕ, ನೇರ ಅನುಭವ) ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ್ದು. ಓದಿದವನಲ್ಲ, ಅನುಭವ ಪಡೆದವನು, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿತವನು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ಅದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಇದು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಂಡಿತರ ಕಪಿಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕೈಗೂ ಎಟಕುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಂಡಾಯದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಅದರ ವಿಶಾಲವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದಂತೆ. ಶರಣರು ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗಿನ ‘ವಿದ್ರೋಹಿ’ಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದರೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಜೀವಂತ ‘ಸಂವಾದ’ ನಡೆಸಿ, ಅದರ ಸಾರವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ತಲುಪಿಸಿದ ಸೃಜನಶೀಲ ವಾರಸುದಾರರು. ಅವರು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗ್ರಂಥಾಲಯದಿಂದ ಜನರ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಈ ಮೂಲಕ, ವಚನ ಚಳುವಳಿಯು ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ, ರಚನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಜನಮುಖಿ ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ.

 

ಶಿವರಾಜ ಸೂ. ಸಣಮನಿ, ಮದಗುಣಕಿ